Urlop opiekuńczy to osobne uprawnienie z art. 173¹ Kodeksu pracy, które od 26 kwietnia 2023 roku daje każdemu pracownikowi 5 dni wolnego w roku kalendarzowym na osobistą opiekę lub wsparcie bliskiej osoby wymagającej pomocy z poważnych względów medycznych. Urlop jest bezpłatny, ale okres jego trwania wlicza się do stażu pracy, a pracownik korzystający z niego jest chroniony przed wypowiedzeniem. W praktyce kadrowej urlop opiekuńczy bywa mylony ze zwolnieniem na dziecko z art. 188 KP (2 dni albo 16 godzin płatnego wolnego) oraz z zasiłkiem opiekuńczym z ZUS, choć każde z tych uprawnień ma inne przesłanki i inne skutki finansowe.
W tym artykule wyjaśniamy, komu przysługuje urlop opiekuńczy, na kogo można go wykorzystać, jak złożyć wniosek i kiedy pracodawca nie może odmówić. Pokazujemy też, czym urlop opiekuńczy różni się od opieki na dziecko i zasiłku opiekuńczego, jak oznaczyć go w ewidencji czasu pracy oraz jakie konsekwencje grożą pracodawcy za naruszenie przepisów.
W skrócie
Urlop opiekuńczy (art. 173¹ KP) to 5 dni w roku kalendarzowym na osobistą opiekę lub wsparcie syna, córki, matki, ojca, małżonka albo osoby z tego samego gospodarstwa domowego, która wymaga pomocy z poważnych względów medycznych. Pracownik składa wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej najpóźniej 1 dzień przed urlopem. Urlop jest bezpłatny, wlicza się do stażu pracy, a od złożenia wniosku do końca urlopu pracownik jest chroniony przed wypowiedzeniem.
Podstawa prawna
- art. 173¹ KP — wymiar, krąg osób, tryb i treść wniosku
- art. 173² i art. 173³ KP — wliczanie do stażu i ochrona przed wypowiedzeniem (odesłanie do art. 177 § 1, 1¹, 4, 4¹, art. 186⁴ i 188¹ KP)
- art. 188 KP — zwolnienie na dziecko do 14 lat (2 dni albo 16 godzin), dla porównania
- art. 282 § 1 pkt 5b KP — wykroczenie naruszenia przepisów o urlopie opiekuńczym
- § 6 pkt 1 lit. b rozporządzenia w sprawie dokumentacji pracowniczej — wnioski o urlop opiekuńczy w dokumentacji czasu pracy
Stan prawny na: 12 października 2026 r.
Zapamiętaj:
- Urlop opiekuńczy to 5 dni roboczych w roku kalendarzowym, niezależnie od wymiaru etatu.
- Za czas urlopu opiekuńczego nie przysługuje wynagrodzenie ani zasiłek, ale okres ten wlicza się do stażu pracy.
- Pracodawca nie może odmówić urlopu, jeśli wniosek spełnia wymogi z art. 173¹ § 4 i § 5 KP.
Czym jest urlop opiekuńczy?
Urlop opiekuńczy wprowadziła do Kodeksu pracy nowelizacja wdrażająca unijną dyrektywę work-life balance, która weszła w życie 26 kwietnia 2023 roku. Przed tą datą polskie prawo nie znało nieobecności przeznaczonej na opiekę nad dorosłym członkiem rodziny. Pracownik mógł korzystać jedynie ze zwolnienia na dziecko do 14 lat albo z zasiłku opiekuńczego wypłacanego przez ZUS przy chorobie bliskiej osoby.
Zgodnie z art. 173¹ § 1 KP pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego urlop opiekuńczy w wymiarze 5 dni, w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia osobie będącej członkiem rodziny lub zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym, która wymaga opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych. Przepis nie uzależnia tego prawa od stażu pracy ani od rodzaju umowy o pracę, więc urlop opiekuńczy przysługuje od pierwszego dnia zatrudnienia, także na okresie próbnym.
Komu i na kogo przysługuje urlop opiekuńczy?
Urlop opiekuńczy przysługuje każdemu pracownikowi w rozumieniu Kodeksu pracy, czyli osobie zatrudnionej na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Nie przysługuje zleceniobiorcom ani osobom współpracującym na zasadach B2B, bo te formy zatrudnienia nie podlegają przepisom o urlopach pracowniczych.
Krąg osób, na które można wykorzystać urlop, określa art. 173¹ § 1 i § 2 KP. Obejmuje on dwie grupy:
- członków rodziny — syna, córkę, matkę, ojca lub małżonka, bez względu na to, czy mieszkają razem z pracownikiem,
- osoby z tego samego gospodarstwa domowego — każdą osobę, która mieszka z pracownikiem, np. partnera, teściów, rodzeństwo lub dziadków, jeśli prowadzą z nim wspólne gospodarstwo.
Drugim warunkiem jest stan zdrowia osoby, którą pracownik się opiekuje. Musi ona wymagać opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych. Przepis nie definiuje tego pojęcia i nie wymaga od pracownika przedstawienia zaświadczenia lekarskiego. Wystarczy, że pracownik we wniosku wskaże przyczynę konieczności zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia.
| Osoba wymagająca opieki | Czy przysługuje urlop opiekuńczy? |
|---|---|
| Dziecko (w każdym wieku), matka, ojciec, małżonek | Tak, także gdy mieszka osobno |
| Teściowie, rodzeństwo, dziadkowie, wnuki | Tylko gdy mieszkają w tym samym gospodarstwie domowym |
| Partner w związku nieformalnym | Tak, jeśli mieszka z pracownikiem |
| Znajomy lub sąsiad mieszkający osobno | Nie |
Ile dni urlopu opiekuńczego przysługuje i jak się go liczy?
Wymiar urlopu opiekuńczego wynosi 5 dni w roku kalendarzowym. Zgodnie z art. 173¹ § 3 KP urlopu udziela się w dni, które są dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy. Weekend i dni wolne z grafiku nie zużywają więc limitu, nawet jeśli opieka trwa także w te dni.
Przepisy nie przewidują proporcjonalnego obniżania urlopu opiekuńczego przy niepełnym etacie ani udzielania go w godzinach. Pracownik zatrudniony na pół etatu również ma do wykorzystania 5 dni, a każdy dzień pracy z grafiku wykorzystany na opiekę zmniejsza limit o jeden dzień. Pracownik może podzielić urlop na krótsze części, np. wziąć jeden dzień w marcu i cztery w październiku.
Niewykorzystany urlop opiekuńczy nie przechodzi na kolejny rok i nie podlega zamianie na ekwiwalent pieniężny. Limit odnawia się 1 stycznia. Przy zmianie pracy w ciągu roku liczba dni urlopu opiekuńczego wykorzystanych u poprzedniego pracodawcy jest wpisywana do świadectwa pracy, więc nowy pracodawca udziela już tylko pozostałej części 5-dniowego limitu.
Czy urlop opiekuńczy jest płatny?
Urlop opiekuńczy jest bezpłatny. Kodeks pracy nie przewiduje za ten okres wynagrodzenia, a ustawa zasiłkowa nie przewiduje zasiłku. To odróżnia go od zwolnienia na dziecko z art. 188 KP, za które pracownik zachowuje pełne wynagrodzenie, oraz od zasiłku opiekuńczego z ZUS, który wynosi 80% podstawy wymiaru.
Brak wynagrodzenia nie oznacza jednak utraty innych uprawnień. Art. 173² KP stanowi, że okres urlopu opiekuńczego wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Pięć dni urlopu nie skraca więc stażu potrzebnego do wyższego wymiaru urlopu wypoczynkowego, dodatku stażowego czy nagrody jubileuszowej. W miesiącu, w którym pracownik korzysta z urlopu opiekuńczego, wynagrodzenie miesięczne pomniejsza się o kwotę za czas nieobecności, tak jak przy innych nieobecnościach niepłatnych.
Jak złożyć wniosek o urlop opiekuńczy?
Pracownik składa wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej w terminie nie krótszym niż 1 dzień przed rozpoczęciem korzystania z urlopu (art. 173¹ § 4 KP). Postać elektroniczna oznacza każdy zapis, który można odtworzyć, np. e-mail albo wniosek złożony w systemie do obsługi nieobecności. Gotowy formularz udostępniamy jako wzór wniosku o urlop opiekuńczy.
Art. 173¹ § 5 KP określa obowiązkową treść wniosku. Pracownik musi w nim wskazać:
- imię i nazwisko osoby, która wymaga opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych,
- przyczynę konieczności zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia przez pracownika,
- stopień pokrewieństwa z pracownikiem — w przypadku członka rodziny,
- adres zamieszkania tej osoby — w przypadku osoby niebędącej członkiem rodziny.
Pracodawca nie może żądać dokumentacji medycznej ani zaświadczenia lekarskiego, bo przepisy tego nie przewidują. Opis przyczyny może być ogólny, np. „opieka po zabiegu operacyjnym” albo „wsparcie w okresie leczenia onkologicznego”. Jeśli wniosek zawiera wszystkie wymagane elementy i został złożony w terminie, pracodawca musi udzielić urlopu, a przepisy nie dają mu prawa odmowy ze względu na potrzeby zakładu pracy.
Ochrona przed wypowiedzeniem w czasie urlopu opiekuńczego
Art. 173³ KP nakazuje odpowiednio stosować do pracownika korzystającego z urlopu opiekuńczego przepisy art. 177 § 1, 1¹, 4 i 4¹ KP. Oznacza to, że od dnia złożenia wniosku do dnia zakończenia urlopu pracodawca nie może prowadzić przygotowań do wypowiedzenia ani rozwiązania umowy, a także nie może jej wypowiedzieć ani rozwiązać. Wyjątkiem są przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, na które zgodę wyraziła reprezentująca go zakładowa organizacja związkowa, oraz ogłoszenie upadłości lub likwidacja pracodawcy.
Ten sam przepis odsyła do art. 186⁴ i art. 188¹ KP. Po urlopie pracownik wraca więc na dotychczasowe stanowisko, a jeśli to niemożliwe — na stanowisko równorzędne, na warunkach nie mniej korzystnych. Złożenie wniosku nie może też być przyczyną wypowiedzenia ani rozwiązania umowy, a w sporze to pracodawca musi udowodnić, że kierował się innym powodem. Szerzej o tym, w jakich sytuacjach obowiązuje szczególna ochrona, piszemy w artykule o okresach ochronnych pracownika.
Urlop opiekuńczy a opieka na dziecko i zasiłek opiekuńczy
Najwięcej błędów w kadrach wynika z pomylenia trzech różnych instytucji. Urlop opiekuńczy dotyczy poważnych względów medycznych i jest bezpłatny. Zwolnienie z art. 188 KP przysługuje rodzicowi dziecka do 14 lat bez względu na stan zdrowia dziecka i jest płatne w 100%. Zasiłek opiekuńczy wypłaca natomiast ZUS za okres sprawowania opieki nad chorym dzieckiem lub członkiem rodziny, na podstawie zwolnienia lekarskiego.
| Cecha | Urlop opiekuńczy (art. 173¹ KP) | Opieka na dziecko (art. 188 KP) | Zasiłek opiekuńczy (ZUS) |
|---|---|---|---|
| Wymiar w roku | 5 dni | 2 dni albo 16 godzin | do 60 dni na dzieci, do 14 dni na innych członków rodziny |
| Wynagrodzenie | brak | 100% wynagrodzenia | 80% podstawy wymiaru zasiłku |
| Na kogo | dziecko, rodzic, małżonek, domownik w poważnym stanie zdrowia | dziecko do 14 lat | chore dziecko do 14 lat, dziecko do 8 lat w określonych sytuacjach, chory członek rodziny we wspólnym gospodarstwie |
| Dokument | wniosek pracownika | wniosek pracownika | zaświadczenie lekarskie (e-ZLA) albo oświadczenie |
| Termin wniosku | najpóźniej 1 dzień przed | przepisy nie określają | — |
Limity zasiłku opiekuńczego wynikają z art. 32 i art. 33 ustawy zasiłkowej, a zasady zwolnienia na dziecko opisujemy szczegółowo w tekście o opiece na dziecko w wymiarze 2 dni lub 16 godzin. W nagłej sytuacji, gdy natychmiastowa obecność pracownika jest niezbędna z powodu choroby lub wypadku, może on także skorzystać z zwolnienia z powodu siły wyższej (art. 148¹ KP), płatnego w wysokości połowy wynagrodzenia.
Jak ewidencjonować urlop opiekuńczy?
Urlop opiekuńczy jest usprawiedliwioną nieobecnością, którą trzeba wykazać w ewidencji czasu pracy. Zgodnie z § 6 pkt 1 lit. a rozporządzenia w sprawie dokumentacji pracowniczej ewidencja zawiera informacje o rodzaju i wymiarze innych usprawiedliwionych nieobecności, a wnioski o urlop opiekuńczy (lit. b) są częścią dokumentacji czasu pracy pracownika. Warto więc oznaczać ten urlop osobnym symbolem, a nie łączyć go z urlopem bezpłatnym, bo urlop bezpłatny nie wlicza się do stażu pracy.
Wymiar czasu pracy w okresie rozliczeniowym obniża się o liczbę godzin, które pracownik przepracowałby w dniach urlopu opiekuńczego zgodnie z grafikiem (art. 130 § 3 KP). Elektroniczne wnioski urlopowe pozwalają pracownikowi złożyć wniosek w postaci elektronicznej, a przełożonemu zaakceptować go bez obiegu papieru.
Jakie kary grożą za naruszenie przepisów o urlopie opiekuńczym?
Od 8 lipca 2026 roku naruszenie przepisów o urlopie opiekuńczym jest wykroczeniem z art. 282 § 1 pkt 5b KP, zagrożonym grzywną od 2 000 do 60 000 zł. Chodzi m.in. o odmowę udzielenia urlopu mimo prawidłowego wniosku, żądanie dokumentów, których przepisy nie wymagają, albo wypowiedzenie umowy w okresie ochronnym. Inspektor pracy może też nałożyć mandat do 5 000 zł, a przy trzecim wykroczeniu w ciągu dwóch lat do 10 000 zł.
Niezależnie od odpowiedzialności wykroczeniowej pracownik, któremu wypowiedziano umowę z naruszeniem ochrony, może odwołać się do sądu pracy i żądać przywrócenia do pracy albo odszkodowania. Dobrą praktyką jest więc opisanie urlopu opiekuńczego w regulaminie pracy lub w informacji o warunkach zatrudnienia oraz przeszkolenie przełożonych, którzy akceptują wnioski.
Podsumowanie
Urlop opiekuńczy to krótkie, ale bezwzględnie obowiązujące uprawnienie: 5 dni w roku na osobistą opiekę lub wsparcie bliskiej osoby w poważnym stanie zdrowia. Pracodawca nie może go odmówić ani żądać zaświadczeń, a pracownik nie dostaje za ten czas wynagrodzenia, choć zachowuje staż i ochronę przed zwolnieniem.
- Sprawdzaj, czy wniosek zawiera elementy z art. 173¹ § 5 KP i czy wpłynął najpóźniej dzień przed urlopem.
- Oznaczaj urlop opiekuńczy w ewidencji osobno od urlopu bezpłatnego i opieki z art. 188 KP.
- Pilnuj okresu ochronnego od złożenia wniosku do zakończenia urlopu, bo naruszenie grozi grzywną do 60 000 zł.