Kodeks pracy to podstawowa ustawa regulująca prawa i obowiązki pracowników oraz pracodawców w Polsce. Obowiązuje od 1975 roku i obejmuje między innymi nawiązywanie i rozwiązywanie stosunku pracy, czas pracy, wynagrodzenia, urlopy oraz bezpieczeństwo i higienę pracy.
Czym jest Kodeks pracy?
Kodeks pracy to ustawa z 26 czerwca 1974 roku, obowiązująca od 1 stycznia 1975 roku. Reguluje prawa i obowiązki stron stosunku pracy, obejmując nawiązywanie i rozwiązywanie zatrudnienia, czas pracy, wynagrodzenia, urlopy, uprawnienia rodzicielskie oraz bezpieczeństwo i higienę pracy.
Zakres stosowania wyznacza istnienie stosunku pracy. Umowy cywilnoprawne pozostają poza Kodeksem, chyba że warunki wykonywania pracy odpowiadają definicji z art. 22 — wtedy przepisy stosuje się niezależnie od nazwy dokumentu.
Kodeks nie wyczerpuje prawa pracy. Jego źródłami są także układy zbiorowe pracy, porozumienia zbiorowe, regulaminy i statuty, a wiele zagadnień regulują ustawy szczególne: o zwolnieniach grupowych, o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych czy o Państwowej Inspekcji Pracy.
Kluczową regułą jest zasada uprzywilejowania pracownika. Postanowienia umów i aktów wewnątrzzakładowych nie mogą być mniej korzystne niż przepisy prawa pracy — takie zapisy są nieważne, a w ich miejsce wchodzą przepisy ustawowe. Korzystniejsze uregulowania pozostają natomiast w mocy.
Podstawa prawna
art. 1Kodeks pracyKodeks pracy określa prawa i obowiązki objęte stosunkiem pracy — zakres zastosowania wyznacza istnienie stosunku pracy, a nie forma dokumentu.
Zobacz w ISAP
art. 9 § 1Kodeks pracyŹródłami prawa pracy są także układy zbiorowe, regulaminy i statuty określające prawa i obowiązki stron stosunku pracy.
Zobacz w ISAP
art. 18 § 1Kodeks pracyPostanowienia umów o pracę nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy — w ich miejsce stosuje się przepisy Kodeksu.
Zobacz w ISAP
art. 22 § 1Kodeks pracyDefinicja stosunku pracy wyznacza granicę stosowania Kodeksu wobec umów cywilnoprawnych.
Zobacz pełny przepis
Stan prawny na 3 sierpnia 2026
Struktura Kodeksu pracy
Dział
Zakres
Przykładowe artykuły
Pierwszy
przepisy ogólne, zasady prawa pracy
art. 1–21
Drugi
stosunek pracy
art. 22–77
Trzeci
wynagrodzenie i inne świadczenia
art. 77¹–93
Czwarty
obowiązki stron
art. 94–113
Szósty
czas pracy
art. 128–151
Siódmy
urlopy wypoczynkowe
art. 152–175
Ósmy
uprawnienia związane z rodzicielstwem
art. 176–189
Dziesiąty
bezpieczeństwo i higiena pracy
art. 207–237
Jak to wygląda w praktyce
Umowa o pracę przewiduje 15 dni urlopu wypoczynkowego dla pracownika z 12-letnim stażem.
Zapis umowy: mniej korzystny niż ustawowe 26 dni.
Skutek: postanowienie nieważne — w jego miejsce stosuje się art. 154 § 1 k.p.
Zasada uprzywilejowania pracownika działa jednokierunkowo. Umowa może przyznać więcej niż Kodeks, ale nigdy mniej — zapisy mniej korzystne zastępuje się przepisami ustawowymi z mocy prawa.
Kodeks nie jest jedynym źródłem prawa pracy. Obok niego obowiązują układy zbiorowe, regulaminy pracy i wynagradzania oraz liczne ustawy szczególne, na przykład o zwolnieniach grupowych czy o ZFŚS.
Najczęściej zadawane pytania
Od 1 stycznia 1975 roku. Ustawa została uchwalona 26 czerwca 1974 roku i od tego czasu była wielokrotnie nowelizowana, ostatnio w zakresie pracy zdalnej i uprawnień rodzicielskich.
Osoby zatrudnione na podstawie stosunku pracy. Umowy cywilnoprawne pozostają poza jego zakresem, chyba że warunki wykonywania pracy odpowiadają definicji stosunku pracy z art. 22.
Nie. Postanowienia mniej korzystne dla pracownika są nieważne, a w ich miejsce stosuje się przepisy Kodeksu. Korzystniejsze uregulowania pozostają natomiast w mocy.
Między innymi przepisy ogólne, stosunek pracy, wynagrodzenie, obowiązki stron, czas pracy, urlopy wypoczynkowe, uprawnienia rodzicielskie oraz bezpieczeństwo i higienę pracy.
Nie. Źródłami są także układy zbiorowe pracy, porozumienia zbiorowe, regulaminy i statuty oraz ustawy szczególne, na przykład o zwolnieniach grupowych czy o ZFŚS.
W Internetowym Systemie Aktów Prawnych Sejmu, gdzie publikowany jest ujednolicony tekst wraz z historią zmian. To źródło rozstrzygające przy sporach o brzmienie przepisu.
Państwowa Inspekcja Pracy. Sprawuje nadzór nad przestrzeganiem prawa pracy, w tym przepisów BHP i legalności zatrudnienia, oraz może nakładać kary za naruszenia.
Restauracja pracuje wtedy, gdy inni odpoczywają: wieczorami, w weekendy i w sezonie. Kelner przychodzi na lunch, wraca na kolację i wychodzi po północy, a grafik zmienia się kilka razy w tygodniu. Sprawdź, jak legalnie wprowadzić zmiany dzielone, rozliczyć niedziele i nadgodziny, potwierdzać godziny zleceniobiorcom i prowadzić ewidencję dla kuchni, sali i baru.
Hotel nigdy się nie zamyka: recepcja pracuje w nocy, housekeeping zaczyna rano, a w sezonie załoga rośnie dwukrotnie. Grafik układa kierownik działu, a kadry rozliczają wszystko na koniec miesiąca. Sprawdź, jak zaplanować pracę zmianową w obiekcie noclegowym, zapewnić odpoczynek po nocce, rozliczyć niedziele i pracowników sezonowych – i jak przygotować ewidencję na kontrolę PIP.
W jednej szkole spotykają się trzy reżimy czasu pracy: Karta Nauczyciela dla pedagogów, Kodeks pracy i ustawa o pracownikach samorządowych dla sekretariatu, woźnych i kuchni, a w zespole z żłobkiem – jeszcze ustawa o opiece nad dziećmi do lat 3. Sprawdź, kogo ewidencjonować, czego nie wolno wymagać od nauczycieli i jak uporządkować obecności w placówce z kilkoma budynkami.
Magazyn pracuje 24/7, a załoga zmienia się co sezon. Papierowa lista obecności tego nie udźwignie. Sprawdź, które przepisy czasu pracy najczęściej łamią firmy logistyczne, kto odpowiada za ewidencję pracowników z agencji i jak ułożyć rejestrację czasu pracy w hali, na rampie i w trasie.
Grafik na mniej godzin niż wymiar, przestój, spóźnienia — sprawdź, kiedy za niedopracowane godziny należy się wynagrodzenie przestojowe i dlaczego nie da się ich przenieść na kolejny okres.
Katarzyna Grzązek
