Dzień wolny za oddanie krwi – czy jest płatny i kto płaci?

Honorowemu dawcy krwi przysługuje zwolnienie od pracy w dniu, w którym oddaje krew, oraz w dniu następnym, a także na czas okresowego badania lekarskiego dawców krwi. Wynika to z art. 9 ust. 1 ustawy o publicznej służbie krwi, a od 2023 roku jest to rozwiązanie stałe, a nie czasowe, jak w okresie pandemii. Za czas zwolnienia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, a pracodawca nie może odmówić zwolnienia, jeśli pracownik przedstawi zaświadczenie z centrum krwiodawstwa. W 2026 roku pojawiły się doniesienia o zmianie zasad od 1 maja, jednak art. 9 ustawy w tym zakresie nie został znowelizowany.

W tym artykule wyjaśniamy, komu i na jak długo przysługuje zwolnienie od pracy dla krwiodawcy, jak liczyć wynagrodzenie za ten czas i co zrobić, gdy do donacji nie doszło. Pokazujemy, jak oznaczyć tę nieobecność w ewidencji czasu pracy i jakie dokumenty zachować. Na końcu zbieramy pozostałe uprawnienia honorowych dawców krwi, w tym ulgę w PIT, i odpowiadamy na najczęstsze pytania działów kadr.

Zapamiętaj:

• Zwolnienie obejmuje dzień oddania krwi i dzień następny oraz czas okresowego badania lekarskiego dawcy.
• Pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia liczonego jak za urlop wypoczynkowy.
• Podstawą usprawiedliwienia jest zaświadczenie z centrum krwiodawstwa — zachowaj je w dokumentacji.
• W ewidencji oznacz oba dni jako usprawiedliwioną, płatną nieobecność, a nie urlop.

Komu przysługuje zwolnienie od pracy za oddanie krwi?

Uprawnienie przysługuje honorowemu dawcy krwi i zasłużonemu honorowemu dawcy krwi. Tytuł „Honorowy Dawca Krwi” przysługuje dawcy krwi, a legitymację wydaje jednostka publicznej służby krwi, w której oddał krew (art. 6 ust. 1 i 2 ustawy). Zwolnienie nie zależy więc od liczby wcześniejszych donacji ani od stażu pracy u danego pracodawcy.

Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy o publicznej służbie krwi dawcy przysługuje:

1. zwolnienie od pracy oraz od wykonywania czynności służbowych w dniu, w którym oddaje krew, oraz w dniu następnym, a także na czas okresowego badania lekarskiego dawców krwi;
2. zwrot utraconego zarobku na zasadach wynikających z przepisów prawa pracy;
3. zwrot kosztów przejazdu do jednostki publicznej służby krwi według zasad dotyczących podróży służbowych na obszarze kraju — koszt ponosi ta jednostka;
4. posiłek regeneracyjny.

Ustawa mówi o „dniu następnym”, a nie o „następnym dniu pracy”. Jeżeli dzień po donacji jest dla pracownika dniem wolnym zgodnie z grafikiem, przepis nie przewiduje przeniesienia zwolnienia na kolejny dzień roboczy. Dlatego w grafiku pracy warto planować donacje z wyprzedzeniem, zwłaszcza przy pracy zmianowej.

Czy pracodawca może odmówić zwolnienia krwiodawcy?

Nie. Zgodnie z § 12 rozporządzenia w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika krwiodawcę na czas oznaczony przez stację krwiodawstwa w celu oddania krwi. Ten sam przepis zobowiązuje do zwolnienia na czas niezbędny do przeprowadzenia zaleconych przez stację okresowych badań lekarskich, jeżeli nie mogą być one wykonane poza godzinami pracy.

Przepisy nie wymagają zgody przełożonego na termin donacji. Pracownik powinien jednak uprzedzić pracodawcę o przyczynie i przewidywanym okresie nieobecności, jeżeli jest ona z góry wiadoma lub możliwa do przewidzenia (§ 2 ust. 1 rozporządzenia). Planowana donacja spełnia ten warunek, więc warto ustalić w regulaminie pracy, w jaki sposób i z jakim wyprzedzeniem pracownik zgłasza taką nieobecność.

Jakie wynagrodzenie przysługuje za dni wolne po oddaniu krwi?

Za czas zwolnienia w celu oddania krwi i przeprowadzenia badań pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia (§ 16 ust. 1 rozporządzenia). Wysokość ustala się według przepisów wydanych na podstawie art. 297 Kodeksu pracy. Zgodnie z § 5 rozporządzenia w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy stosuje się zasady obowiązujące przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop, z tym że składniki ustalane w wysokości przeciętnej oblicza się z miesiąca, w którym przypadło zwolnienie.

Zwolnienie krwiodawcy nie jest urlopem okolicznościowym ani urlopem wypoczynkowym. To odrębny tytuł nieobecności, dlatego nie należy go rozliczać z puli urlopu. Różnice między rodzajami usprawiedliwionych nieobecności opisaliśmy we wpisie o usprawiedliwianiu nieobecności w pracy.

Co, jeśli do oddania krwi nie doszło?

Zdarza się, że dawca zgłasza się do centrum, ale lekarz kwalifikujący nie dopuszcza go do donacji, np. z powodu zbyt niskiego poziomu hemoglobiny. Art. 9 ust. 1 ustawy wiąże pełne zwolnienie na dwa dni z dniem, „w którym oddaje krew”. Jeżeli krew nie została oddana, podstawą pozostaje § 12 rozporządzenia: zwolnienie na czas oznaczony przez stację krwiodawstwa.

W praktyce centrum wskazuje w zaświadczeniu czas pobytu dawcy w placówce. Pracodawca usprawiedliwia nieobecność w tym zakresie i wypłaca za nią wynagrodzenie. Gdy zaświadczenie budzi wątpliwości co do zakresu zwolnienia, najlepiej wyjaśnić je z pracownikiem przed zamknięciem ewidencji, a nie po wypłacie.

Jak oznaczyć zwolnienie krwiodawcy w ewidencji czasu pracy?

Zgodnie z § 6 pkt 1 lit. a rozporządzenia w sprawie dokumentacji pracowniczej ewidencja czasu pracy zawiera m.in. informacje o rodzaju i wymiarze zwolnień od pracy oraz innych usprawiedliwionych nieobecności. Zwolnienie krwiodawcy wymaga więc osobnego oznaczenia, odróżniającego je od urlopu, zwolnienia lekarskiego i nieobecności nieusprawiedliwionej.

1. Odbierz zaświadczenie wydane przez regionalne centrum krwiodawstwa i krwiolecznictwa, Wojskowe Centrum lub Centrum MSWiA (art. 9 ust. 1a ustawy).
2. Sprawdź zakres — dwa dni przy oddaniu krwi albo czas wskazany w zaświadczeniu przy badaniu lub dyskwalifikacji.
3. Oznacz dni w ewidencji jako usprawiedliwioną, płatną nieobecność z tytułu oddania krwi.
4. Przekaż informację do płac, aby wynagrodzenie za te dni zostało policzone jak za urlop, z uwzględnieniem składników zmiennych.
5. Zachowaj zaświadczenie jako dowód usprawiedliwienia nieobecności na wypadek kontroli lub sporu.

W systemie elektronicznym nieobecność zapisana pod właściwym rodzajem trafia do raportów i do eksportu dla działu płac razem z pozostałymi danymi o czasie pracy. Sposób prowadzenia takiej ewidencji opisuje strona o ewidencji czasu pracy.

Jakie inne uprawnienia mają honorowi dawcy krwi?

Poza zwolnieniem od pracy dawcy przysługują uprawnienia, które nie obciążają pracodawcy. Najważniejsze z perspektywy pracownika to ulga podatkowa i zwrot kosztów dojazdu.

• Ulga w PIT — honorowy dawca krwi może odliczyć od dochodu darowiznę na cele krwiodawstwa w wysokości iloczynu kwoty rekompensaty i liczby litrów oddanej krwi lub jej składników (art. 26 ust. 1 pkt 9 lit. c ustawy o PIT). Według serwisu podatki.gov.pl stawka wynosi 130 zł za litr. Łączny limit odliczeń z tytułu darowizn to 6% dochodu.
• Zwrot kosztów przejazdu do jednostki publicznej służby krwi — pokrywa go ta jednostka.
• Posiłek regeneracyjny po oddaniu krwi lub jej składników.
• Tytuł Zasłużonego Honorowego Dawcy Krwi — III stopnia po oddaniu co najmniej 5 litrów krwi przez kobietę lub 6 litrów przez mężczyznę, II stopnia po 10 i 12 litrach, I stopnia po 15 i 18 litrach (art. 6 ust. 3–5 ustawy). Odznakę z legitymacją wydaje Polski Czerwony Krzyż.

Dodatkowe uprawnienia zasłużonych dawców, np. w dostępie do świadczeń zdrowotnych, zależą od tytułu i od przepisów szczególnych. Warto je sprawdzić w regionalnym centrum krwiodawstwa, bo nie mają one wpływu na obowiązki pracodawcy.

Dlaczego warto wspierać krwiodawstwo w firmie?

Krew i jej składniki są niezbędne przy operacjach, leczeniu nowotworów, wypadkach i chorobach krwi, a nie da się ich wytworzyć sztucznie. Zapasy zależą od regularnych donacji, dlatego centra krwiodawstwa organizują akcje także w zakładach pracy. Pracodawca może wspierać takie akcje, np. udostępniając miejsce na mobilny punkt poboru i planując grafik tak, aby donacje nie kolidowały z kluczowymi zmianami.

Przed oddaniem krwi dawca przechodzi rejestrację, wywiad i badanie lekarskie, a o dopuszczeniu decyduje lekarz. Lista przeciwwskazań obejmuje dyskwalifikacje stałe i czasowe, np. po zabiegach, tatuażach czy przebytych infekcjach. Pracodawca nie ocenia zdolności do oddania krwi — przyjmuje do wiadomości zaświadczenie wydane przez centrum.

Podsumowanie

Zwolnienie od pracy dla krwiodawcy to obowiązek pracodawcy, a nie przywilej przyznawany uznaniowo. Pracownik ma prawo do wolnego w dniu oddania krwi i w dniu następnym oraz na czas okresowych badań dawcy, z zachowaniem wynagrodzenia liczonego jak za urlop. Po stronie kadr najważniejsze są trzy czynności: przyjęcie zaświadczenia, właściwe oznaczenie nieobecności w ewidencji i prawidłowe rozliczenie wynagrodzenia.

• Nie zaliczaj zwolnienia krwiodawcy do urlopu wypoczynkowego ani okolicznościowego.
• Przy dyskwalifikacji od donacji usprawiedliw nieobecność w zakresie wskazanym w zaświadczeniu.
• Ustal w regulaminie pracy sposób uprzedzania o planowanej donacji, aby uwzględnić ją w grafiku.